Zekat, belirli bir zenginlik ölçüsüne sahip Müslümanların mallarının bir kısmını ihtiyaç sahiplerine vermesini öngören mali bir ibadettir. Hesaplama prensipte basittir: nisap miktarına ulaşan ve üzerinden bir yıl geçen maldan kırkta bir verilir. Ancak hangi varlıkların sayılacağı, borçların nasıl düşüleceği ve nisabın hangi ölçüyle belirleneceği konusunda dikkat edilmesi gereken noktalar vardır. Bu rehber genel çerçeveyi anlatır; kendi varlıklarınızla hesap yapmak için zekat hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz.
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır ve dini hüküm (fetva) niteliği taşımaz. Kişisel durumunuza ilişkin sorular için Diyanet İşleri Başkanlığı’nın Alo 190 Dini Danışma hattına veya güvendiğiniz bir din âlimine danışabilirsiniz.
Zekatın temel şartları
Klasik fıkıh kitaplarında ve Diyanet yayınlarında zekat yükümlülüğü için genel olarak şu şartlar sayılır:
- Müslüman, akıl sağlığı yerinde ve ergenlik çağına ulaşmış olmak (bazı mezheplerde farklı görüşler vardır)
- Nisap miktarı mala sahip olmak
- Malın, temel ihtiyaçlar (havaic-i asliye) ve borçlar dışında olması
- Malın artıcı (nema) nitelikte olması: para, altın, ticaret malı gibi
- Nisaba ulaşan mal üzerinden bir kameri yıl (havl) geçmesi
Oturulan ev, kullanılan araba, ev eşyası ve mesleki aletler temel ihtiyaç sayıldığı için zekata tabi değildir.
Nisap miktarı
Nisap, zekatla yükümlü olmak için sahip olunması gereken asgari zenginlik ölçüsüdür. Para ve ticaret malları için ölçü altın veya gümüştür.
| Ölçü | Diyanet (Türkiye) | Bazı diğer kurumlar |
|---|---|---|
| Altın | 80,18 gram | 85 gram |
| Gümüş | Kaynaklara göre değişir | 595 gram |
Nisabın TL karşılığı her gün değişen gram altın fiyatına bağlıdır:
Nisap (TL) = 80,18 × güncel gram altın fiyatıÖrneğin gram altının 5.000 TL olduğu bir günde nisap 80,18 × 5.000 = 400.900 TL olur. Güncel altın fiyatını ve döviz karşılıklarını döviz çevirici aracımızla takip edebilirsiniz.
Hangi mallardan zekat verilir?
| Varlık | Zekata tabi mi? | Not |
|---|---|---|
| Nakit, banka mevduatı (TL ve döviz) | Evet | Vadeli/vadesiz fark etmez |
| Altın ve gümüş | Evet | Ziynet eşyası konusunda mezhepler arasında görüş farkı vardır |
| Ticaret malı (stok) | Evet | Satış değeri üzerinden |
| Hisse senedi, fon | Evet (genel görüş) | Ticari amaçlı ise piyasa değeri üzerinden |
| Tahsili kesin alacaklar | Evet | |
| Oturulan ev, kullanılan araç | Hayır | Temel ihtiyaç |
| Kiraya verilen ev | Evin kendisi hayır | Biriken kira gelirleri nisaba katılır |
| Tarım ürünleri, hayvanlar | Ayrı hükümler | Öşür ve hayvan zekatı farklı hesaplanır |
Adım adım zekat hesaplama
- Varlıkları toplayın: Nakit, mevduat, altın (gram × güncel fiyat), döviz (TL karşılığı), ticaret malları ve tahsili kesin alacaklar.
- Borçları düşün: Vadesi gelmiş ve ödemekle yükümlü olduğunuz borçlar.
- Nisapla karşılaştırın: Kalan net tutar nisabın altındaysa zekat gerekmez.
- Havl şartını kontrol edin: Nisap miktarı mal üzerinden bir kameri yıl geçmiş olmalı.
- %2,5 ile çarpın: Net tutar × 0,025 = zekat.
Çözümlü örnek
Varsayımlar: Gram altın 5.000 TL (açıklama amaçlı), nisap 400.900 TL.
| Kalem | Tutar |
|---|---|
| Banka mevduatı | 250.000 TL |
| 50 gram altın (50 × 5.000) | 250.000 TL |
| Tahsili kesin alacak | 30.000 TL |
| Kredi kartı ve diğer borçlar | −40.000 TL |
| Net zekata tabi varlık | 490.000 TL |
490.000 TL nisabın (400.900 TL) üzerinde olduğu ve bir yıl geçtiği varsayıldığında:
Zekat = 490.000 × 0,025 = 12.250 TL
Aynı kişinin borcu 100.000 TL olsaydı net varlık 430.000 TL olur, zekat 10.750 TL’ye düşerdi. Yüzde hesaplarının mantığını yüzde hesaplama rehberimizde bulabilirsiniz.
Havl: bir yıl şartı
Zekat için gereken bir yıllık süre genellikle kameri yıl (yaklaşık 354 gün) olarak hesaplanır. Pratikte birçok kişi her yıl sabit bir tarihi, örneğin Ramazan ayını, hesap günü olarak belirler. Kameri yıl ile güneş yılı arasındaki farkı hicri takvim rehberimizde anlattık.
Fitre (fıtır sadakası) zekattan farklıdır
Fitre, Ramazan Bayramı’ndan önce verilen ve zekattan ayrı bir yükümlülüktür.
- Diyanet’e göre 2026 Ramazan’ından 2027 Ramazan’ına kadar asgari fitre miktarı kişi başı 240 TL’dir.
- Aile reisi kendisi ve bakmakla yükümlü olduğu kişiler için verir: 4 kişilik bir aile için asgari 4 × 240 = 960 TL.
- Aynı tutar, oruç tutamayanların günlük fidye bedeli olarak da esas alınır.
- İmkânı olanların buğday yerine hurma, üzüm gibi daha yüksek değerli ölçüleri esas alması tavsiye edilir.
Zekat kimlere verilir?
Kur’an’da (Tevbe Suresi, 60. ayet) zekatın verilebileceği sekiz sınıf sayılır; fakirler ve yoksullar bunların başında gelir. Genel görüşe göre kişi zekatını anne-babasına, büyükanne-büyükbabasına, çocuklarına, torunlarına ve eşine veremez; kardeş, amca, teyze gibi diğer akrabalara ihtiyaç sahibiyse verebilir. Zekat doğrudan veya Diyanet Vakfı gibi kurumlar aracılığıyla ulaştırılabilir.
Hesap gününü belirlemek ve kayıt tutmak
Zekat hesabını her yıl tutarlı yapmak için:
- Bir hesap günü seçin ve her yıl aynı kameri tarihte hesap yapın.
- O günkü banka bakiyelerinizi, altın gramajınızı ve döviz miktarlarınızı bir tabloya yazın.
- Altın ve döviz için aynı günün fiyatlarını kullanın.
- Yıl içinde nisabın altına düşüp tekrar yükselme gibi durumlar varsa, mezhebinize göre nasıl değerlendirileceğini bir din görevlisine danışın.
- Verdiğiniz zekatın tutarını ve tarihini not edin; ertesi yıl karşılaştırma yapmayı kolaylaştırır.
Sık yapılan hatalar
- Brüt varlıktan hesaplamak: Borçlar düşülmeden hesap yapılırsa zekat fazla çıkar.
- Altını alış fiyatından değerlemek: Hesap günündeki güncel fiyat esas alınır.
- Kullanılan ev ve arabayı eklemek: Temel ihtiyaçlar zekata tabi değildir.
- Fitre ile zekatı karıştırmak: İkisi ayrı yükümlülüklerdir.